پوکی استخوان یا Osteoporosis یک اختلال اسکلتی سیستمیک است که با کاهش توده استخوانی و تغییرات میکروسکوپی در ساختمان استخوان همراه است. این تغییرات منجر به افزایش شکنندگی استخوان و در نتیجه افزایش خطر شکستگی میشوند.
طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO)، پوکی استخوان زمانی تشخیص داده میشود که تراکم مواد معدنی استخوان (BMD) در آزمون DEXA بیش از 2.5 انحراف معیار پایینتر از میانگین جوانان سالم همجنس (T-score ≤ -2.5) باشد.
🔹پوکی استخوان یکی از شایعترین بیماریهای متابولیک استخوان است.
بر اساس دادههای بنیاد بینالمللی پوکی استخوان (IOF):
بیش از ۲۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان به این بیماری مبتلا هستند.
حدود ۱ از هر ۳ زن و ۱ از هر ۵ مرد بالای ۵۰ سال در طول عمر خود دچار شکستگیهای ناشی از پوکی استخوان میشوند.
شایعترین محلهای شکستگی عبارتند از: مهرههای کمری، گردن فمور (لگن) و مچ دست (Colles fracture).
استخوان بافتی زنده و پویا است که در طول زندگی، فرآیند بازجذب (Resorption) و تشکیل (Formation) در آن بهطور مداوم انجام میشود. این تعادل به وسیلهی سلولهای استئوکلاست (تخریبکننده) و استئوبلاست (سازنده) تنظیم میگردد.
در پوکی استخوان، فعالیت استئوکلاستها افزایش و فعالیت استئوبلاستها کاهش مییابد. در نتیجه، بازجذب استخوانی بر تشکیل آن غلبه کرده و تودهی استخوانی کاهش مییابد.
نقش هورمونها بسیار مهم است:
کاهش استروژن در زنان یائسه
افزایش پاراثورمون (PTH)
و کمبود ویتامین D از عوامل کلیدی در پاتوفیزیولوژی بیماری هستند.
🔹 انواع پوکی استخوان
۱. پوکی استخوان اولیه (Primary):
نوع I: پس از یائسگی در زنان (Postmenopausal)
نوع II: وابسته به سن در هر دو جنس (Senile)
۲. پوکی استخوان ثانویه (Secondary):
در اثر بیماریها یا داروها مانند:
مصرف طولانیمدت کورتیکواستروئیدها
هیپرپاراتیروئیدیسم
پرکاری تیروئید
سوءجذب مزمن
بیماریهای التهابی مزمن یا نارسایی کلیه
🔹 عوامل خطر (Risk Factors)
سن بالا
جنس مؤنث
سابقه خانوادگی شکستگی لگن
کاهش وزن یا BMI پایین
سبک زندگی بیتحرک
مصرف سیگار و الکل
کمبود کلسیم و ویتامین D
مصرف داروهای خاص (کورتونها، ضدتشنجها، مهارکنندههای PPI)
🔹 مشخصات بالینی
پوکی استخوان تا مدتها بدون علامت است و اغلب با شکستگی پاتولوژیک شناخته میشود.
علائم شایع عبارتند از:
درد پشت در اثر شکستگیهای مهرهای
کاهش قد تدریجی
قوز پشتی (Kyphosis)
محدودیت حرکتی
افزایش خطر شکستگی در لگن یا مچ دست با ضربات خفیف
🔹 تشخیص
۱. سنجش تراکم استخوان (BMD)
استاندارد طلایی تشخیص، آزمون Dual-Energy X-ray Absorptiometry (DEXA) است که تراکم استخوان را در ستون فقرات کمری و گردن فمور اندازهگیری میکند.
نتیجه بر اساس T-score تفسیر میشود:
نرمال: ≥ -1
استئوپنی: بین -1 تا -2.5
پوکی استخوان: ≤ -2.5
۲. آزمایشهای تکمیلی:
برای رد علل ثانویه:
کلسیم و فسفر سرم
آلکالین فسفاتاز
ویتامین D
عملکرد کلیه و تیروئید
🔹 پیشگیری و درمان
🔸 اصلاح سبک زندگی:
مصرف کافی کلسیم
دریافت ویتامین D
ورزشهای تحمل وزن و تمرینات مقاومتی
اجتناب از سیگار، الکل و کمتحرکی
پیشگیری از افتادن و زمین خوردن در سالمندان
🔸در طب سنتی ایرانی، تمرکز بر تغذیهی مقوی، حفظ تعادل مزاج، تقویت کبد و کلیهها و حرکات بدنی معتدل برای استحکام استخوانها توصیه میشود.
🔹 جمعبندی
پوکی استخوان یکی از مهمترین علل ناتوانی و شکستگی در دوران سالمندی است. پیشگیری مؤثر، شامل تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم و غربالگری زودهنگام، میتواند بروز این بیماری را بهطور قابلتوجهی کاهش دهد.
تشخیص زودرس و درمان صحیح، بهویژه در زنان یائسه و سالمندان، کلید حفظ استقلال حرکتی و کیفیت زندگی در سالهای پایانی عمر است.
بدون دیدگاه